RONDWANDELING MET EEN SLURF

Start: Boerderij Papekop.
Aan 't Lage v/d Weg of eigenlijk Streeksterweg 103 te Usquert staat boerderij Papekop eens bezit van de machtige familie Aylbada (1280). T.o. deze boerderij staat nog het tolhekhuis (geheel vernieuwd) (grens tussen Uithuizen en Usquert). Papekop ligt precies binnen de grens van karspel Usquert. Daarom was het een toevluchtsoord voor paters uit Uithuizen. Zij werden belaagd door Mello Alberda, heerser van Menkema, die de Reformatie aanhing.

Café Swijghuizen, Bovenhuizen 3.
Eertijds een bekende buurtkroeg/woonkamer met tap. Een stille gelegenheid voor "stille" drinkers uit de wijde omgeving.

Riep-Hemmenmaheerd. Bovenhuizen 8.
Een typische Groninger boerderij (1812) met nog een vrij gaaf voorterrein. Op de boerderij woont al heel lang de familie Middendorp. Een hunner bracht het vroeger tot het hoogwaardige ambt van Gedeputeerde van de provincie Groningen.

Elamaheerd. Bovenhuizen 6.
Een bouwwerk uit 1927 van architect B. Jager. We zullen deze Uithuizer bouwkunstenaar vele malen tegenkomen op onze wandeling.

Ewkema. Bovenhuizen 4.
Met een † achter Ewkema. Wat een meningsverschil tussen eigenaar, familie Bokje enerzijds en Monumentenzorg anderzijds vermag: van monument tot bouwval. Zo moet het niet!!!

Vervolg de route over de rotonde richting centrum, Hoofdstraat West in.

Kruising Hoofdstraat West/Startstraat/Maarweg.
Kijkende richting Maarweg zien we deze weg naar beneden lopen. We staan hier op een schoorwal, plm. 2.50 m. boven N.A.P. (zie ook de historie pagina).

R.K. kerk. Hoofdstraat West.
Gebouwd in 1861; verbouwing priesterkoor in 1895 en een grondige beurt in 1957/58.

Woonhuis Hoofdstraat West 64.
Dit was eertijds Wijn- en Drankenhandel Koerts. In Uithuizen werd veel geestrijknat gemaakt en gebrouwen; getuige: Brouwerijstraat.

Woonhuis Hoofdstraat West 62.
Vroeger woonde hier drukker Jacob Bakker. Het was tevens de vestiging van drukkerij Harsveld-Kooi-Bierma. Hier werd de eerste Ommelander Courant gedrukt. (1882)

Koekfabriek. Hoofdstraat West 73/77.
Periodes kennen bouwstijlen. De aluminium-toepassing uit de jaren 70/80 zoals hier heeft (gelukkig?!) geen grote vlucht genomen in bestaande bestemmingsplannen. (Modehuis Paping en Miske Meubelen een eindje verderop in deze straat vallen ook nog in de trendy van toen).
Sjoerd Klinkhamer bracht het van broodbakker in de buurt (doet u mij maar een halfje wit) tot landelijk bekende koekproducent. De fabriek behoort nu tot de Peijnenburg-groep.

In 't Veen. Hoofdstraat West 38.
Weer zo'n herkenbare uiting van architect Jager.

Hoofdstraat West 34.
Nait van vrouger moar ook weer nait van guster. Ie ken't zain als nustaicultuur. Dit is het oldelijk hoes van onze deurgeleerde streektoalbovenmeester Siemon Reker.

Hoofdstraat West 32 (drukkerij).
Pand van de familie Bakker. Dit is voormalige pastorie van de Doopsgezinde gemeente. Gebouwd omstreeks 1784. Hier is Seth Gaaikema geboren. Hij bezingt zijn geboortehuis in het bekende liedje:
"Pastorie in het noorden, op een steenworp afstand van de zee...
Daar maakte mijn vader de gewijde woorden, hij is dominee..."
De gehele tekst van het liedje kunt u hier nalezen. (correcties en aanvullingen zijn welkom!)

Woonhuis Hoofdstraat West 30.
Hier was vroeger ook al een Wijn- en Drankenhandel (B. Westerhuis) gevestigd.

Kerkhof, Hoofdstraat West.
Tussen de panden Paping Meubelen en Paping Mode loopt de laan naar het oude kerkhof. Hier liggen o.a. de Alberda's van Menkema begraven in een familiegraf.

Even een moment om stil te staan: weg=weg.
Soms gaat cultuurhistorisch besef ten onder aan economische dadendrang. (zie ook de pagina Aanzien van Uithuizen). Prijs de dag dat er begrip wordt opgebracht om het verleden in het heden in te passen. In Uithuizen is veel en onnodig verloren gegaan. Soms kan het beslist niet anders maar soms rolde de sloopkogel wel heel erg gemakkelijk.
Hoofdstraat West 14: Hier stond een fraaie bankierswoning tot 1959. (N.V. D. J. Huizinga's Bank).
Hoofdstraat West 11: Voormalig postkantoor (1885, verbouwing 1906) staat er gelukkig nog!
Hoofdstraat West 5: Dit was ondermeer de plek van Jonker's Mosterdfabriek. "Alom bekend".
Voor de kerk blikken we even naar rechts en zien een plein. Dat was eens het groene hart van Uithuizen met een waardige pastorie in het midden. Iets verderop we komen het volgende nog tegen op onze wandeling:
Hoofdstraat Oost 9: Op de plek van A.H. nu, stond de bekende hotel-café Van den Berg. Hier spanden de bewoners van de Menkemaborg hun paarden uit voor hun bezoek aan de kerk.
Verderop aan de Blink is het even slikken. Kaalslag! Waar beeldbepalende panden als hotel Marema en het woonhuis van de voormalige steenfabrikantenfamilie Tichelaar niet werden ontzien. Dat had anders gekund zeggen sommigen.... maar wat slechts sommigen zeggen is niet genoeg, want.... zie verder houtstek, de afbraak gaat onverminderd door!

Gemeentehuis.
Gebouwd in 1910. Met recentelijke uitbreidingen. Oordeelt u zelf maar.

Oude gedeelte		Nieuwe gedeelte

Jacobikerk.
Daar kun je niet omheen.. of juist wel! en daar moet je naar binnen!

De Nederlands Hervormde kerk

We pakken de draad weer op bij Dijkhuis Schoenen.
Winkel met een woonhuis beneden en boven (1927). Bovenverdieping nog herkenbaar als een creatie van Jager.

Hotel 't Gemeentehuis, Hoofdstraat Oost 16.
Na een recentelijke brand weer authentiek opgericht. (Oorsprong 1864). Zo kan het ook! Hier huisde de secretarie van de gemeente in haar prille begin. (Uitbaters: Huizinga, Kiel., In 't Holt, Sijbesma, Hoek, Hielkema en Sleumer)

Gereformeerde kerk. Hoofdstraat Oost 18.
Van 1841 via een uitbreiding in 1843 naar een echt kerkgebouw in 1866 (kosten f 7.198,-). In 1892 kreeg het zijn huidige vorm + nog een vleugel in 1905. In 1983 werd de verenigingsgebouw De Kandelaar (voorheen Tivoli op de plaats van AH parkeerplaats aan de Schoolstraat t.o. Engersmastraat) inpandig met de kerk verbonden.

De Gereformeerde kerk

Hoofdstraat Oost 26.
Een vroegere "herenhuis", gebouwd omstreeks 1914 door de bekende Uithuizer bouwkundige R. B. Sleumer. Duidelijk herkenbaar zijn de invloeden uit de Jugendstil-periode. "Hereboeren" gingen na hun actief boer-zijn rentenieren. Dat deden ze door naar o.a. Haren te vertrekken maar ze bleven ook wel in eigen dorp en lieten dan dit soort bouwsels met uitstraling bouwen. Thans woonhuis van de familie H. J. Timmer, tevens notariskantoor (of eigenlijk geen notariskantoor meer want onlangs opende de notaris zijn nieuw onderkomen in het pand ernaast).

Houtstek weg! (Oosterstraat).
Was tot voor kort nog beeldbepalend de gele loods van de voormalige houtstek Reinders, later Rubertus. De bouwwijze en de gele kleur was een patent voor houtstekken waar ook gebouwd! Velen zijn verdwenen (in Holwierde staat nog een vrij gaaf geheel, v/h Bleeker). Ook deze houtstekloods in Uithuizen heeft het loodje gelegd. Men was tot dusver niet van plan iets terug te brengen in de nieuwplannen op die plek wat zou doen herinneren aan de eertijdse houtstek.

Ooit was het zo....

Woonhuis (Jolman) Oosterstraat 21.
Voormalig woonhuis van de bekende joodse familie Knorringa. S.H. Knorringa werd er 100 jaar. Hij maakte deel uit van een vrij grote joodse gemeenschap in Uithuizen en omgeving.

De Grote Wierde. Menkemaweg 17.
Dit huis, u ziet het al, ook van de hand van architect Jager, dankt z'n naam aan een eertijdse wierde. Een grote woonheuvel waarop zich bewoners waagden en het wassende water trotseerden. Daar waar nu het Verzorgingscentrum Hunsingoheerd staat was voor dat het bejaardencentrum werd gebouw heel duidelijk een glooiend terrein te zien, de grote wierde genaamd, hoewel het eigenlijk niet de hoogte had van een echte wierde.

Menkemaborg en Museum 39-45
behoeven geen betoog. Een bezoek aan beide is raadzaam, gun u daarvoor de tijd!

Vooraanzicht (westzijde) van de Menkemaborg.

Villapark (Borgweg).
Vroeger heette de Borgweg Villapark. Niet zo'n vreemde publieksnaam gezien het volumineus uiterlijk van de bouwsels. Het interieur was meestal kleiner dan verwacht.. ..(!) Van no. 15 t/m no. 2, het is een en al Amsterdamse Schoolstyle. "Jagerpark" kun je het welhaast noemen dit gedeelte van de Borgweg.

Huis Borgstraat 15.
Dit was vroeger de bierbrouwerij van Alma, later Blok en Nanninga. In de grote kelder werd de befaamde limonadegazeuse gemaakt. Twee soorten: rood en geel met prik!

Kruising Borgstraat/Ausmaweg/Oosterstationsstraat.
Kijken we de laatst genoemde straat in dan zien we aan het eind een gebouw met een "schoolse" uitstraling. Hier werd schoorvoetend een begin gemaaid met het voortgezet onderwijs. In de volksmond de "Franse school" geheten (zie ook de Onderwijs pagina). Helaas is het gebouw in 2002 afgebroken.

Borgstraat 4/a/b.
Een heel bijzondere Jager-creatie. Kleine winkel (niet meer alszodanig in gebruik) met een relatief groot woonhuis (nu opgedeeld in appartementen).

Schoolstraat 8, 10 en 14.
Weer twee "Jager-panden". Winkel Nostalgie en Electro Ekema. Algros (huisno. 10) v/h Nutsbibliotheek en -spaarbank, een pand van waaruit de sociale toewijding van het Departement Uithuizen der Maatschappij tot Nut van 't Algemeen begon.

Schoolstraat 25/27 en iets verder rechts
Toch nog een keer even mijmeren. Op de plek van huisnummers 25/27 stond eens een majestueuze marechaussekazerne met paardenstal en cellen. Iets verderop rechts (Toyota-garage, Esso-pomp) was eertijds de bekende café Paping "Het Wapen van Hunsingo" annex carreemanage als paardendekstation en een kegelbaan, uitsluitend te gebruiken door "vooraanstaanden en verwanten". Jonge jongens konden daar op de kegelavond van de besloten club een zakcent en een consumptie verdienen door de kegels weer overeind te zetten.

Schoolstraat 64.
Ongeveer t.o. de molen staat een onbewoond pand op instorten. Dit was ooit een café-logement. Zorgen we nu voor de Kosovaren, vroeger hadden we de zorg over frans(e)(sprekende) vluchtelingen. Ze werden ondermeer ondergebracht in dit pand: Herberg De Halve Maan. Nanko Schut was er kok. Hij leerde hen de hollandse pot en zij hem de frans/belgische keuken.

Diekemoa's gangkje.
Iets verderop links tussen de huisnummers 51 en 53 loopt een gangetje omhoog. We zien weer het hoogteverschil. We lopen de gang in de schoorwal weer op. Stop! Aan het eind van de gang op het hoogste punt stond een Israëlitische kerk, gebouwd in 1886/87 en weer afgebroken in 1930. We gaan linksaf en lopen pardoes tegen de laatste creatie van architect Jager aan op onze tocht: Mennonietenkerkstraat 8. Einde van onze wandeling waar we een rustpunt vinden bij de Doopsgezinde kerk (1868), molen De Liefde maar eigenlijk geheten De Liefde (1866) en sarrieshut (VVV kantoor).

Ons aerdsche hüis, met moeite en crüis,
wort onderhouwe.
Kan niet bestaen, het moet vergaen,
hoe vast wij 't bouwe.
Dies trácht met vlijt na deugt altijd,
want ghij sult Sterve.
Opdat ghij meugt, hierna met vreught
het eeuwigh erven.

Omtrent wetenswaardigheden over architect Berend Jager, verwijs ik u naar het in dit najaar verschijnend boekwerk over de Amsterdamse Schoolstyle, veelvuldig toegepast in het noorden van ons land. Auteur is kunsthistoricus Anja Reenders.

Bron: Gebasseerd op de gelijknamige routebeschrijving gemaakt door Chris J. Bakker voor de Open Monumentendag 1999.