Historie in vogelvlucht

Een koningskind

Het prille begin

Uithuizen is op zich geen terpdorp, maar is ontstaan uit de wierde Oldörp, dat vroeger Brunwerd heette. Dit gebied zou dateren uit ca. 500 na Chr. en ligt ten zuidwesten van Uithuizen. Deze wierde was van oorsprong zo'n 5 meter hoog, maar is later deels afgegraven zodat het hoogste punt nu 3 meter boven de omgeving ligt. Grappig is overigens dat de term Oldörp, pas later in zwang kwam. Het betekent overigens zoveel als "oude dorp". Waarschijnlijk is Uithuizen, het nieuwe dorp dus, ontstaan in de 10e eeuw, toen inwoners van het dorp Brunwerd zich op deze plaats vestigden. Hier aan dankt het dorp ook zijn naam. Het is namelijk afgeleidt van het Oud-Hollandse "Uthusen", wat zoveel betekent als Uiterste Huizen (gezien vanuit Brunwerd dus). Van deze Middeleeuwse steenhuizen is er één bewaard gebleven: de Menkemaborg.

Zoals gezegd vertoont Uithuizen kenmerken van een terpdorp. Dit is goed te zien in het gebied waar ook de molen staat. Deze molen staat duidelijk op een verhoging en zo ook de Doopsgezinde kerk. De Mennonietenkerkstraat die er tussenin ligt is waarschijnlijk ooit afgegraven. De Molenwierdstraat (let op de naam) vertoont een duidelijke helling en dat geldt ook voor de St. Vincentiusstraat. Het hoogste punt van de wal waarop Uithuizen staat is te vinden op de kruising Hoofdstraat-West, Maarweg en Startstraat. Overigens is de wal in de loop van de tijd danig aangetast en afgegraven.

Bovenhuizen en het lage v/d Weg

U heeft zich ongetwijfeld weleens afgevraagd waarom deze twee kleine dorpjes juist zo heten. Dit komt omdat de boerderijen hier liggen op een voormalige dijk die in het begin van de 14e eeuw tijdens een hevige storm overspoeld werd door het water, dat veel gronddeeltjes bevatte. Dit sediment zonk bijzonder snel en daardoor ontstond deze hoge wal.

De weg ernaast werd toen de Lage Weg genoemd en dit gedeelte van het dorp heeft die naam nog overeenkomstig heten de hoger gelegen boerderijen dus: Bovenhuizen.

De Menkemaborg

Deze borg was tot 1902 in het bezit van de familie Alberda. In de 17e en 18e eeuw behoorde deze familie tot één van de machtigste jonkerfamilies in de Ommelanden. De macht van de familie Alberda blijkt ook uit de aanwezigheid van de zogeheten "Herenbanken" die nog steeds te vinden zijn in de Nederlands Hervormde kerk.

De herenbanken in de N.H. Kerk

De Menkemaborg werd in 1921 geschonken aan het Museum van Oudheden in Groningen. De borg is nog steeds in oude stijl ingericht, verkeerd in goede staat en is dan ook voor bezoekers opengesteld. Meer over de Menkemaborg leest u op een andere pagina.

Voor alle duidelijkheid: Met Ommelanden wordt bedoeld het gebied rond de stad Groningen. Deze aanduiding is hier in dit gebied een gangbare aanduiding, waarvan iedereen weet wat het betekent. Dit blijkt overigens ook uit het Grunnens Laid (Gronings (volks)lied):

... Ain pronkjewail in golden raand, is Stad en ommeland.

De Ommelanden hebben zelfs een eigen wapen. Deze is vastgesteld op de landdag van 4 januari 1579 te Winsum.

Het Ommelander wapen

Zoals uit het voorgaande blijkt, is Uithuizen dus niet het enige dorp op de Ommelanden. Er zijn niet minder dan 13 Ommelander gemeenten. Ingedeeld naar de eerder genoemde waterschappen zijn dit:

Fivelingo: Slochteren, Delfzijl, Appingedam, Loppersum, Ten Boer
Hunsingo: Eemsmond, Winsum, De Marne, Bedum
't Westerkwartier: Zuidhorn, Leek, Marum, Grootegast

Over de Ommelanden is ook een gedicht gemaakt:

Er is ook een vlag te verkrijgen met het Ommelander wapen. De zogeheten Ommelander vlag.
Deze is ontworpen door T. Dijksterhuis. Bel voor meer informatie met: 0595-431455.

De Ommelander vlag

Uithuizen in de oorlog

Zoals bekend kon Nederland zijn neutraliteit niet handhaven gedurende de tweede wereldoorlog. In de nacht van 9 op 10 mei 1940 werd Nederland door de bezetter aangevallen. Vrij vlot daarna, op 12 mei zo tussen 10 en 11 uur trok de bezetter Uithuizen binnen. Tijdens de jaren daarna vonden vele gruwelijkheden plaats. Uit historische gegevens blijkt dat Uithuizen is bevrijd op 20 april 1945 rond 11.00 uur. Een felle strijd heeft zich afgespeeld in de buurt Bovenhuizen tussen de bezetter en de "Royal Canadian Rangoons", een onderdeel van de derde divisie van het Eerste Canadese Leger. Hier was namelijk een zogenaamd "mitrailleursnest" gevestigd in een boerderij. De Duitsers boven fel verzet, maar moesten uiteindelijk hun positie opgegeven.

IN MEMORIAM

Helaas heeft ook in Uithuizen de oorlog aan veel mensen het leven gekost. Ook nu nog wordt er elk jaar op 4 mei een herdenkingsdienst gehouden in de Nederlands Hervormde kerk en aansluitend een plechtigheid bij het monument dat gelegen is naast deze kerk aan het kerkplein.
Het monument houdt de herinnering in stand aan de volgende personen en families.

R. Bakker	Fam. Bamberg-Manassen	P. Beukema	C.G.C. Bos
J.Bos	T.H. Bouwman	J.H. Bronts	M.J. Bultena
J. Cohen	S. v. Dam	M. v. Dam-Rosenbaum	H.E. Dinkla
R.P Dojes	F. Dorschman	N. Dijkema	Fam. Gans-Gans
Fam. Gans-Oudgenoeg	C. Hofmans	Fam. Knorringa-Gronsveld	Fam. Knorringa- Van Haren
Fam. Knorringa- Van Zuiden	C. Leviet	P.Riksten	H.L.J. Schillhorn van Veen
G. v. Velthuizen	E. Werkman	J. Wieringa	J.R. Wiersum

De met "Fam." aangeduide namen zijn Joodse families.

Na de tweede wereldoorlog is het aanzien van Uithuizen door de vele nieuwbouw drastisch veranderd. Ook zijn in Uithuizen een aantal straten vernoemd naar hen die vielen als gevolg van WO II. Ik noem hier de straten: M.J. Bultenastraat, J. Cohenstraat, R.P. Dojesweg en J.R. Wiersumstraat.

Een ander tastbaar bewijs van de oorlog werd gevormd door de "Bom van Uithuizen". Deze bom was een niet-ontplofte vliegtuigbom (een zogenaamde blindganger), van een zwaar kaliber. Het relaas hiervan kunt u lezen op een aparte pagina.

Godsdiensten

Opmerkelijk was en is de grote verscheidenheid aan godsdiensten in Uithuizen. Dat blijkt onderanderen uit de vele kerkgebouwen. Zo treffen we onderanderen de volgende gemeenschappen aan: Nederlands Hervormd, Gereformeerd, Gereformeerd (vrijgemaakt), Rooms Katholiek, Jehova's getuigen, Apostolisch en Doopsgezind. Misschien is deze opsomming niet eens compleet.
Vroeger is er ook nog een Joodse synagoge geweest, maar die werd in 1933 afgebroken.

Het einde

In 1979 werd Uithuizen met een aantal omliggende gemeenten (Uithuizermeeden en Roodeschool) heringedeeld in de gemeente Hefshuizen. Hiermee kwam er formeel een eind aan de zelfstandige gemeente Uithuizen. In 1990 volgde een nieuwe herindeling van de gemeente Hefshuizen met Warffum en Usquert en werd de gemeentenaam Eemsmond.

Bijnamen

Scheldnamen en bijnamen (ook wel schimpnamen genoemd), kwamen vroeger veel voor. Voor de inwoners van allerlei plaatsen bestaan er wel één of meer. Zo ook voor Uithuizen. Uit onderzoek is gebleken dat er voor de Uithuizers twee schimpnamen in omloop waren:

1. Kedellappers (Ketellappers): Reizende vaklieden, die hier in het verleden hun beroep uitoefenden. Zij herstelden kapotte ketels, potten en pannen.
2. Peerdevillers (Paardenslachters): Voor deze personen bestond in het algemeen weinig achting. Bij bezoek werd hen geen stoel aangeboden en ze werden door de jeugd vaak uitgescholden.

Historie in meer detail

De historie van Uithuizen is overigens veel uitgebreider dan dat ik hier uit de doeken kan doen.
Dat is overigens ook niet nodig, want over dit onderwerp is een uitstekend boek geschreven onder de titel:

Geschiedenis van Uithuizen
van de middeleeuwen tot 31 december 1978.

door A. Bolt.

In deze site leg ik mij met name ook toe op gebeurtenissen van 1979 en later. U kunt deze site dus min of meer zien als een verdere aanvulling op het boek. Ofwel: ik gebruik het boek als basis waar ik op verder bouw. Overigens dient het duidelijk te zijn dat ik (de maker van deze site) geen enkel commercieel belang of andere betrokkenheid bij het boek heb. Ik ben volstrekt onafhankelijk en noem het boek dus uitsluitend als aanvulling op de informatie die u op deze site vindt.